Polikistik over sendromu (PKOS) ne demektir?
Kadınlardaki en yaygın hormon düzensizliğidir. Ayrıca bu hastalık yumurtlama bozukluğuna bağlı infertilitenin (çocuk sahibi olamama durumu) en sık görülen nedeni olarak da kabul edilmektedir. İlk kez 1935 yılında Stein ve Leventhal adlı araştırmacılar bu tabloyu tanımlamış olduğu için hastalık tıp literatüründe Polikistik over hastalığı veya Stein-Leventhal sendromu olarak da bilinir. Hastalığın menapoz durumu ile hiç ilgisi yoktur. Tam tersine yumurta rezervi, yaşıtı olan kadınlara göre 3-4 kat daha yüksektir.

Toplumda sıklığı nedir?
Doğurganlık çağındaki kadınların yaklaşık %3-10'unda rastlanır. Kıllanma artışı olan kadınların ise yaklaşık %75'inde bu durum söz konusudur. Yakınmalar ergenlik döneminde başlayabilir ve zamanla artabilir.

Nasıl veya neden oluşur?
Oluşma nedeni veya mekanizması halen kesin olarak bilinmemektedir. Kabaca bu hastalarda 3 rahatsızlık söz konusudur. Birincisi yumurtlamanın olmaması (anovulasyon ) dır. Bunun sebebi bazı hormonların, özellikle androjenlerin (erkeklik hormonları) fazla miktarda salgılanmasıdır. Artan androjenler yağ doku sunda estrojenlere (kadın hormonları) dönüşmekte ve estrojen fazlalığı da, beyin üzerinden, bazı hormonal mekanizmalarla yumurtlamayı durdurmaktadır. İkinci rahatsızlıkta artan erkeklik hormonları aynı zamanda kıllanmada artış yaratmaktadır. Üçüncü rahatsızlık ise hastaların %25-75'inde görülen insülin hormonuna karşı dirençtir. Bu yüzden bu hormonun kan düzeyinde yükselmesi söz konusudur. Bu da beraberinde kalp damar sistemi üzerinde bazı olumsuzluklar getirmektedir.
Riski artıran faktörler arasında şişmanlık ve fiziksel aktivite azlığı gibi hayat tarzına bağlı nedenler, ailede şeker hastalığı veya PKOS öyküsü olması sayılabilir.

Ne gibi belirti ve bulguları vardır, tanısı nasıl konur?
Özel bir tanı testi yoktur, ancak tanıda yardımcı bazı belirtiler ve bulgular vardır. Klasik olarak bu hormonal bozuklukta belirtiler şişmanlık, kıllanma ve adet düzensizliği (seyrek adet görme veya hiç görememe) dir. Yumurtlamanın her ay düzenli olmaması sorununa bağlı olarak adet düzensizliğinin görülmesi sonuçta infertiliteye yol açmaktadır. Ultrason ile yumurtalıklar incelendiğinde, tipik olarak çok sayıda küçük yumurta keseciğinin (follikül) yumurtalığın kenar kısımlarında kolye şeklinde dizilmiş olduğu görülür.

Ultrason ile yumurtalıkları polikistik görünümde olan her kadın polikistik over sendromlu mudur?
Hayır, sağlıklı kadınların yaklaşık %22'sinde de, utrasonda polikistik over görünümü olabilir.

Tedavisi var mı, nasıl yapılıyor?
Tedavi semptomatiktir, yani şikayetlere yönelik olarak yapılmaktadır. Yani bir hastayı polikistik over sendromundan kurtaracak bugüne kadar bulunmuş bir tedavi yoktur. Ancak hastanın gebelik isteyip istemediğine göre belirtilere yönelik tedavi planlanabilir. Genellikle şişman hastalarda kilo vermek ve düşük karbonhidratlı diyet en başta düşünülmesi gereken basit bir tedavi yaklaşımıdır. Ağırlığın %15 kaybı ile androjen düzeyi azalır, ovulasyon (yumurtlama) normale döner. Bu tip hastalarda sadece kilo verilmesi bile gebe kalma şansını arttırabilmektedir. Bu tedavi dışında ise genellikle, infertilite tedavisinde, klomifen sitrat gibi yumurtalığı uyarıcı ilaçlara cevap verirler.
Yumurtlamanın olmayışı bir yandan çocuk sahibi olunmasına engel olurken korkulan bir yan etki de rahim zarında hücre çoğalması ve nadiren de olsa gelişebilen rahim kanseridir. Bu durumda tedavi hedefi, endometriumun (rahim içi zarın) sürekli olarak estrojenle uyarılmasının ve rahim kanseri riskinin artmasının engellenmesidir. Bu amaçla her ay veya iki ayda bir, 12 gün süreyle, progesteron hormonu içeren ilaçlar veya doğum kontrol hapları kullanılmaktadır. Özellikle kıllanma şikayeti de olan hastalarda doğum kontrol hapları tercih edilmektedir. Ayrıca metformin gibi insülin düzeyini düşüren ilaçlar da hem kilo vermede hem de düzenli yumurtlamanın sağlanmasında yarar sağlamaktadır.

Ailesel yatkınlık var mıdır?
Evet. PKOS'lu kadınların birinci derece akrabalarında PKOS görülme riski artmıştır.

Gebelik için kesin bir engel midir?
Gebelik için kesin bir engel değildir. Yukarıda da belirtildiği gibi, bu hastalar infertilite tedavisine genelde iyi cevap verirler. Özellikle şişman hastalarda kilo verme çok önemlidir. Bu hastalara yönelik metformin gibi yeni tedaviler başarıyı arttırmaktadır.

Gebelik için ne tür tedaviler gerekir?
Gebelik için tedavi yöntemleri diğer infertil hastalara benzerdir. Yumurtlamayı uyarmak için kullanılan haplar (klomifen sitrat gibi) veya iğneler (yumurta uyarıcı hipofiz bezi hormonları; puregon, gonal-F vs.) denenebilir. Farklı olarak, bunlara zayıflama ve metformin de eklenir. Bazen de cerrahi olarak, laparoskopi yöntemiyle, ovulasyonu sağlamak amacıyla yumurtalığın hacmi küçültülebilir. Ancak bu cerrahi işlemde yumurtalığa zarar verme veya kanallarda yapışıklık gibi yan etki gelişme riski vardır.

Başka sağlık sorunlarına neden olabilir mi veya eşlik edebilir mi?
Evet. Bu hastaların bir bölümünde, özellikle şişman olanlarda, şeker hastalarına benzer şekilde insülin hormonuna direnç vardır, yani kan şekerini belirli düzeye düşürmek için daha fazla insüline gerek vardır. Bu yüksek düzeyde insülin ve daha önce de belirtildiği gibi, yüksek androjen (erkeklik hormonu) düzeyleri yüksek tansiyona, artmış kan yağlarına, damar sertliğine ve böylece kalp-damar hastalıklarına yol açmaktadır. Yine bu hastaların bir bölümünde, ileri yaşlarda diabet hastası olma riski vardır.