Rahmin iç yüzeyini kaplayan, rahmin mukozası denilen ve her ay adet döneminde üst kısmı adet kanamasıyla dökülen zar tabakası şeklindeki dokuya endometrium denilir. Normalde sadece rahim iç yüzeyinde olması gereken bu endometrium dokusunun (rahim zarı) rahim dışında bulunmasına endometriozis adı verilir. Çoğu zaman karın boşluğunda ve karın zarına yerleşen bu hastalık bazen rahim duvarı içine (adenomyosis) ve sıklıkla da yumurtalıklarda içi erimiş kanla dolu kistler şeklinde de (endometrioma, çikolata kisti) görülebilmektedir.
Endometriozis hastalığında rahim dışında bulunan endometrium hücreleri, her ay hormonların etkisi ile gelişir ve tıpkı rahim içindeki doğal döngüde olduğu gibi bir miktar kanamayla dökülürler. Doğal halinde rahim içindeki kanama vajina yoluyla dışarı atılırken, bu hastalıkta bu hücreler rahim dışında geliştiği zaman kanın boşalması mümkün olmadığından bu hücreler ve kanama etraf dokularda reaksiyon oluşturarak etkilediği organların işlevlerini olumsuz etkileyebilir.
Endometriozis sıklıkla yumurtalıklar, tüpler, rahim ve rahim etrafındaki karın zarında görülmekle beraber nadir olarak vücudun çok alakasız olan diğer bölgelerinde de bulunabilir.
Yapılan bazı araştırmalarda karnın açıldığı tüm ameliyatlar ele alındığında her yüz hastanın 18'inde endometriozis gözlenmektedir. Kısırlık nedeniyle ameliyat edilen vakalarda ise görülme sıklığı %33'lere kadar yükselmektedir.
Bulgu ve belirtileri nelerdir?
İki ana belirtisi ağrı ve gebe kalmayı güçleştirmektir. Endometriozis' de hastalar en sık ağrılı adet görmekten (dismenore) yakınırlar. Ağrılı adet görme karın zarında özellikle rahim bağlarının üzerine yuvalanan, adet öncesi ve sırasında şişen ve kanayan endometrium parçacıklarından kaynaklanmaktadır. Kalın barsak ile vaginal bölgenin istilaya uğraması ile cinsel ilişki ve dışkılama sırasında ağrıya yol açabilir.
Endometriozisli hastaların başvuru nedenlerinden en önemli ikinci sebepte gebe kalmayı güçleştirmesidir. Genellikle kısırlık araştırmaları sırasında yapılan bir ultrasonografide görülen çukulata kisti bulguları içeren yumurtalık kisti veya tanı amaçlı laparoskopi sırasında tesadüfen saptanabilmektedir. Ayrıca ağrılı adet gören ve gebe kalmada güçlüğe sahip olan hastaların yarısından fazlasında değişik derecelerde endometriozis görülebilmektedir. Tüpler veya etrafına yerleşen endometrium dokusunun yol açtığı yapışıklıklar ve sertleşmeler tüplerin hareketlerini azaltmakta ve tüplerin özellikle ucundaki saçaklar aracılığı ile yumurtayı yakalayıp içine alma işlevini bozarak kısırlığa yol açabilmektedir. Ayrıca yumurtalıklarda yerleşen ve yapışıklıklara yol açan endometriozis dokusunun yumurta hücresinin olgunlaşmasını bozabileceğini ve bu yolla gebe kalmayı güçleştireceği düşünülmektedir. İlerlemiş endometriozis yumurtalık, rahim ve tüplerde yaptığı yapışıklıklar ile tamamen gebe kalabilmeyi engellerken, hafif olduğu durumlarda ise hiç bir bulgu vermeyebilir.
Endometriozis tanısı nasıl yapılır.?
Tanıda belirtilerden yola çıkılabilir. Hastanın adeti ile eşzamanlı ortaya çıkan veya cinsel ilişkideki ortaya çıkan ağrı, jinekolojik muayene sırasındaki ağrı ile birlikte sertliklerin ele gelmesiyle endometriozisten şüphe edilir. Yumurtalıklara yerleşmiş endometriozis çikolata kisti oluşumuna yol açmışsa ultrasonografi ile çoğu zaman tespit edilebilir. Laparoskopi (ya da başka nedenlerle yapılan karın operasyonlarında) hastalıklı alanlar görülerek , gerekirse parça alınıp patolojik inceleme ile kesin tanı konabilir.
Ancak genellikle laparoskopi hem en önemli tanı, hem de en önemli tedavi yöntemidir. Laparoskopi ile üreme organlarına zarar vermeden, aynı zamanda (tek işlemle) tanı konulabilirken aynı zamanda da tedavi yapılabilir.
Endometriozis Tedavisinde neler vardır?
Tedavinin iki amacından biri ağrıları yok etmek diğeri de gebelik sağlamaktır. Yöntemler ise yumurtalık hormonlarının rahim içi mukozasına yaptığı düzenli etkiyi önlemek için hormonal tedavi ya da cerrahi olarak endometriozis odaklarını çıkartmaktır. Endometriozis yumurtalık hormonlarıyla ilişkisi olan bir hastalıktır. Bu yüzden gebelikte, doğal menapozda, ilaçla geçici menapoz veya yumurtalıkları alınarak menapoza girmiş kadınlarda endometriozis şikayetlerinin gerilediği ve ortadan kalktığı görülmüştür. Ancak gebe kalmak isteyen hastalara yönelik hormonal tedavilerin faydası gösterilememiştir. Gebelik istemeyen hastalarda kullanılan ilaçlar;
- Doğum kontrol hapları
- GnRh analogları(lucrin,zoladex,decapeptyl)
- Androgenler (Danazol)
- Progesteron hormonu türevleri( Farlutal vs) kullanılabilir.
Ağrı tedavisi için;
Genellikle ağrı kesicilerden non steroid Anti-inflamatuarlar ( Diklofenac, Naproksen sodyum vb) kullanılmaktadır. Son yıllarda değişik hormon yapını engelleyen ilaçlar da (aromataz inhibitörleri vb) endometriozis tedavisinde kullanılmaktadır.
Endometrioziste Cerrahi Tedavi Yöntemleri nelerdir?
Hasta dokuların kısmen ya da tamamen çıkartılması amaçlanır. Uygulanacak tedavinin seçiminde gebe kalmada güçlüğün veya ağrının varlığı, belirtilerin şiddeti, lezyonların büyüklüğü, etkilediği organlar ve hastanın yaşı gibi ölçütler göz önüne alınır. Cerrahi tedavinin en tercih edilen şekli endoskopik yöntemdir. Laparoskopi aracılığı ile pek çok dışarıdan görülemeyen endometriozis odakları tanınır ve aynı anda tedavisi de yapılmış olur. Pek çok endometriozisli hastada laparoskopi, tek tanı ve en etkin tedavi yöntemidir.
Laparoskopi yönteminde de en çok yapılan cerrahi yöntem yumurtalıktaki çikolata kistlerinin çıkartılması diğeri de peritonda görülen minik odakların elektrokoter veya lazer ile yakılmasıdır.
Endometriosis ve infertilite (gebe kalmada güçlük) durumunda ne yapmalı?
Muayene bulguları ve tedavi sonuçlarını karşılaştırmak için skorlama yapılmakta ve buna göre de endometriosis hastalığı 4 evreye ayrılmaktadır. Tedavi seçenekleri ve başarısı bu evrelere göre değişmektedir. Örneğin evre 1 (minimal) endometrioziste gebe kalmada güçlük durumundaki tedavi başarısı oldukça yüksek iken evre 4' de (Şiddetli Endometriozis) cerrahi tedavi ile gebelik oranları oldukça düşük seviyede %0 ila 30 arasında değişmektedir.
Endometriozis ve gebe kalmada güçlüğü olan hastalarla ilgili başlıca tedavi seçenekleri nelerdir?
- Hafif endometriozisdeki tedavi yönteminden biri görünen odakları laparoskopi sırasında koter ile yakarak yok etmektir. Bu yöntemin dağal yolla gebe kalma şansını arttırdığını gösteren çalışmalar olsada faydasız olduğunu gösteren çalışmalarda mevcut olduğu için halen tartışmalı bir tedavi yötemidir.
- Yumurtlama tedavisi, aşılama ve tüp bebek gibi şansı arttırıcı tedavi yöntemleri
- Orta ve ağır endometriozisde çoğu zaman tüp bebek tedavisi en geçerli tedavi yötemlerinden birisidir.
Cerrahi sonrası tekrarlama riski var mıdır?
Çikolata kisti çıkartılan hastaların % 20 sinde başka bir odaktan tekrara oluşma riski vardır.
Tüp bebek başarısı üzerinde olumsuz etki yaratır mı?
Yumurtalıkta yer işgal ederek veya cerrahi sonrasında yumurta rezervinde azalma yaparak yumurta sayısı azalabilir. Bu da tüp bebek başarısını olumsuz etkileyebilmektedir. Yumurta sayısını etkilemeyen hastalarda ise tüp bebek başarısı üzerinde olumsuz bir etki yoktur.
Tüp bebek öncesi cerrahi tedavinin yeri var mıdır?
Ne çikolata kistlerinin çıkartılması nede karın zarındaki odakların koterize edilmesinin faydası kanıtlanamadığı için gereksizdir. Hatta tam tersine çikolata kistlerinin çıkartılması yumurtalık dokusundan sağlam hücrelere de zarar verebileceği için rezerv azalması yaratark tedavi başarısını düşürür.
Gebe kalmakta güçlüğü olan Endometriozis' li hastalarda yumurtalıkları baskılayıcı ilaçların yeri var mıdır?
Geçici menopoza sokan GnRH analogu gibi ilaçlar (lucrin, zoladex, decapeptyl), danazol gibi testesteron içeren ilaçlar ve progesteron hormonu içeren ilaçların faydası kanıtlanmadığı gibi zaman kaybına yol açarak zarar da verebilir
|